Cỗ máy cờ vua bước vào phòng tập: Fritz và cuộc cách mạng huấn luyện năm 2026

Đêm 5 tháng 11 năm 2026, tại Belgrade, ván cuối cùng của cuộc tái đấu Fischer – Spassky khép lại. Bobby Fischer thắng 10 ván, thua 5, hòa 15, giành chiến thắng chung cuộc trong cuộc đối đầu kéo dài hơn hai tháng, khởi đầu từ ngày 2 tháng 9 cùng năm. Quỹ thưởng của trận đấu là 5 triệu USD, mức cao nhất mà làng cờ từng biết tới tính đến thời điểm ấy. Khán phòng chật kín người theo dõi hai con người.

Ở Hamburg, cách Belgrade gần hai nghìn cây số, một nhóm kỹ sư không mấy bận tâm tới kết quả đó. Họ đang theo dõi thứ khác: những chương trình cờ vua chạy trên máy tính cá nhân. Không tên tuổi trên bảng tin, không tiểu sử, không biết mệt, và không bao giờ run tay ở nước đi thứ bốn mươi.

Kho ván đấu nằm gọn trong một chiếc hộp nhựa

Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt của cờ vua máy tính. ChessBase, thành lập năm 2026 tại Hamburg, đã đưa cơ sở dữ liệu ván đấu lên đĩa mềm. Phần mềm Fritz do lập trình viên người Hà Lan Frans Morsch viết, ra mắt năm 2026, nhanh chóng trở thành công cụ quen mặt trong giới phân tích. Trước đó, muốn tra một biến khai cuộc, kỳ thủ phải lật hàng chục tập sách và tự ghi chép bằng tay. Đến năm 2026, cả kho ván đấu của nửa thế kỷ nằm gọn trong một chiếc hộp nhựa.

Cùng năm, Olympiad cờ vua lần thứ 16 diễn ra tại Manila từ ngày 6 đến ngày 25 tháng 6, quy tụ hơn một trăm đoàn. Theo dõi các ván đấu ở Manila hồi tháng 6, tôi để ý thấy các đội mạnh bắt đầu mang theo máy tính xách tay vào phòng phân tích, thứ hành lý mà vài năm trước chẳng ai nghĩ tới. Đương kim vô địch thế giới Garry Kasparov được cho là đã dùng cơ sở dữ liệu điện tử để chuẩn bị cho các trận lớn của mình.

Với các kỳ thủ Đông Nam Á, khoảng cách ấy lộ rõ hơn ai hết. Ở Việt Nam, chiếc máy tính cá nhân vẫn còn là món hàng xa xỉ. Những kỳ thủ như Đào Thiên Hải, người được xem là mạnh nhất của nước ta thời điểm đó, chủ yếu vẫn tập bằng sách, bằng bản giấy và bằng trí nhớ.

Ba vai của một cỗ máy

Chương trình cờ vua đời mới ôm trọn ba vai cùng lúc, và cả ba đều xoay quanh một thứ mà con người không có: sự lặp lại không giới hạn.

Vai thứ nhất là người thầy. Một huấn luyện viên con người chỉ có thể ngồi với học trò vài giờ mỗi ngày, và mỗi lần học trò sai, ông phải nhớ lại xem cậu ta đã sai ở đâu. Máy thì không quên. Nó chấm điểm từng nước đi, chỉ ra ngay nước đi bị bỏ lỡ, và cho phép dựng lại đúng vị trí đó hàng trăm lần cho tới khi phản xạ hình thành.

Vai thứ hai là đối thủ. Ở mức độ khó cao nhất, chương trình chơi chính xác tới mức gần như không mắc sai sót chiến thuật, buộc người tập phải tự nâng chuẩn của mình lên. Không có đối thủ bằng xương bằng thịt nào kiên nhẫn tới vậy, không ai chịu chơi cùng bạn hai trăm ván một tuần mà vẫn giữ nguyên phong độ.

Vai thứ ba, và ít được nói tới hơn cả, là đồng minh. Trước một giải đấu, kỳ thủ có thể nạp toàn bộ ván đấu của đối phương vào máy, để máy tìm ra những mẫu hình lặp lại: người ta thích đẩy tốt cánh hậu ở nước thứ mười hai, người ta né những thế cờ có tượng đổi chéo. Đây là bản đồ không gian của đối phương, vẽ bằng dữ liệu chứ không bằng cảm giác.

Trên bàn cờ, bản đồ không gian ấy hiện ra ở những nước đi không được ghi lại trong biên bản: quân mã đổi hướng ở nước thứ mười lăm để kiểm soát ô trung tâm, con tốt cánh vua tiến lên không phải để tấn công mà để lấy chỗ, và một quân tượng lặng lẽ rời khỏi đường chéo để tránh bị khóa. Không phải nước đi, mà là khoảng trống trước khi nước đi xuất hiện.

Điều cỗ máy không dạy được

Có một niềm tin đang lan ra trong các phòng tập: chơi với máy nhiều thì cờ sẽ giỏi lên. Điều đó đúng một nửa.

Máy dạy tính toán, dạy chính xác, dạy kiên nhẫn. Máy không dạy được nỗi sợ. Khán phòng Manila năm nay có hơn một trăm đoàn, hàng nghìn người, và những kỳ thủ trẻ ngồi trước bàn cờ với bàn tay ướt đẫm mồ hôi ở nước đi thứ hai mươi lăm. Cỗ máy nằm trong phòng khách sạn phía sau không có cách nào tái hiện cảm giác đó. Áp lực thời gian, sự mệt mỏi sau ván thứ tư trong ngày, cảm giác đối thủ đang nhìn thẳng vào mình: đó vẫn là bài học của con người dành cho con người.

Còn một điểm mù nữa, thuộc về cấu trúc. Máy tính và phần mềm đều có giá. Với một kỳ thủ ở Việt Nam hay Indonesia, số tiền để sắm một dàn máy đủ mạnh có thể bằng nhiều tháng thu nhập. Các liên đoàn giàu mua được lợi thế, còn các liên đoàn nhỏ lại tiếp tục đào tạo những kỳ thủ trẻ, để rồi mười năm sau, chính họ là người bị hút sang nơi có điều kiện tốt hơn. Cách các đội lớn nuôi bán thành phẩm rồi hưởng thành quả ở cờ vua không khác mấy cách họ làm ở các môn thể thao khác. Một cuộc cách mạng huấn luyện không được chia đều sẽ chỉ làm rộng thêm khoảng cách vốn có.

Điều đáng chờ ở ván sau

Máy không tạo ra những kỳ thủ giống nhau. Nó chỉ mở ra những con đường khác nhau, và câu hỏi của năm 2026 là liệu có bao nhiêu người Việt Nam được quyền bước lên con đường ấy. Mọi thế trận đều là một giả thuyết cho đến khi quân cờ được chạm. Với Fritz, giả thuyết ấy có thể được thử lại hàng trăm lần, miễn là trong phòng có một ổ điện.