Bản sắc võ Việt nằm ở đâu khi võ sĩ bước lên sàn Thái?

Tôi có một tập ghi chú dày đến mức nhiều đồng nghiệp ở Tokyo gọi đùa là “cuốn sổ tay săn điểm yếu”. Nó không ghi tỉ số, cũng chẳng ghi thành tích. Nó ghi thời điểm một võ sĩ chớp mắt sau hiệp đấu, khoảng cách hai bàn chân khi anh ta lùi về dây, và cái cách tay trái anh ta buông xuống đúng hai giây trước khi trọng tài cắt trận đấu. Mọi câu chuyện thể thao đều bắt đầu từ một con số bị bỏ quên. Với tôi, con số bị bỏ quên nhất của võ thuật Việt Nam không nằm trên bảng huy chương, mà nằm trong khoảng lặng giữa hai hiệp đấu. Tôi viết bài này từ một căn phòng ở Tokyo, nhưng câu chuyện tôi muốn kể hoàn toàn là chuyện của những võ đường Việt Nam. Khi một võ sĩ trẻ người Việt bước lên sàn Thái Lan để thi đấu Muay Thái theo luật quốc tế, nhiều người ở nhà gọi đó là niềm tự hào dân tộc. Nhưng ít ai hỏi: chúng ta đang gửi lên sàn một võ sĩ hay một biểu tượng? Biểu tượng thì cần được bảo vệ. Võ sĩ thì phải được phép thua, được phép đau, và đặc biệt, được phép quay lại sau thất bại. Tôi nhớ một đêm không có khán giả trong giai đoạn đại dịch. Khi sân vận động trống rỗng, con người bên trong mới chịu lên tiếng. Tôi ngồi trước màn hình, xem một trận đấu được phát lại từ giải trong nước. Không có tiếng hò reo, không có trống, không có cổ động viên. Chỉ có âm thanh chân chạm thảm và tiếng thở. Trận đấu ấy khiến tôi nhận ra rằng phần lớn những gì chúng ta gọi là “phân tích võ thuật” trên truyền hình thực ra chỉ là đọc lại biên bản chiến thắng. Còn phần quan trọng nhất – phần con người bên trong sự im lặng – hầu như không bao giờ được đưa lên sóng. Bối cảnh thật của võ thuật Việt Nam hôm nay là một cuộc chạy đua huy chương với vòng đời cực ngắn. SEA Games là nơi các môn võ được kiểm đếm như những chỉ số kinh tế. Mỗi kỳ đại hội về đến nơi, các liên đoàn lại nhận chỉ tiêu. Muay Thái có chỉ tiêu, Kun Khmer có chỉ tiêu, Karate, Taekwondo, Judo đều có chỉ tiêu. Nhưng chỉ tiêu đo lường kết quả, và kết quả được tạo ra sau đó đã định hình cách chúng ta nhìn nhận võ sĩ. Người chiến thắng được tôn vinh. Người thua cuộc bị quên lãng, dù có khi họ đã chiến đấu với một cơ thể không còn nguyên vẹn. Khi tôi còn thực tập tại một kênh thể thao ở Tokyo, tôi từng viết một bài phân tích dài về lối chơi phòng ngự của một đội bóng đang dẫn đầu. Bài viết của tôi bị một biên tập viên kỳ cựu gọi là “thiếu tôn trọng truyền thống”. Nhưng dữ liệu tracking từ mười hai trận đấu đã cho thấy đội bóng ấy chỉ đang tận hưởng vận may, chứ không sở hữu một hệ thống đủ bền vững. Bài học tôi giữ lại đến hôm nay: khi mọi người nhìn vào chiến thắng, tôi tìm nơi họ che giấu điểm yếu. Trong võ thuật, điểm yếu hiếm khi nằm ở cú ra đòn. Nó nằm ở cách võ sĩ xử lý cảm xúc sau khi bị trúng đòn, và cách HLV đọc trạng thái đó trong bốn mươi giây giải lao. Tôi muốn kể câu chuyện này qua ba lỗ hổng lớn mà tôi quan sát được. Lỗ hổng thứ nhất: chúng ta huấn luyện võ sĩ theo nghi thức, nhưng bắt họ chiến đấu theo luật điểm. Nhiều võ đường vẫn tập luyện những bài quyền đẹp mắt, vẫn thuộc lòng điệu trống, vẫn truyền dạy kỹ thuật qua lời kể của các bậc tiền bối. Những giá trị ấy rất quan trọng, nhưng nó không đủ để cho ra đời một võ sĩ có thể đọc được khoảnh khắc đối thủ mất thăng bằng trong một trận đấu tính điểm. Trong Muay Thái hiện đại, trọng tài không chấm điểm theo sự uyển chuyển của động tác. Họ chấm theo mức độ sát thương. Một người tập luyện để làm đẹp lòng người xem sẽ bối rối khi võ sĩ Thái lao vào ép sát với khuỷu tay. Một người tập luyện để đối phó với nhiều tình huống sẽ giữ được đầu óc tỉnh táo trong cái hỗn loạn đó. Chúng ta thường nhầm lẫn giữa việc tập võ để thành nhân cách và việc tập võ để giành chiến thắng trong một trận đấu thể thao. Cả hai đều đáng quý, nhưng chúng cần những phương pháp khác nhau. Tôi đã đứng trong một võ đường ở TP.HCM, nơi võ sĩ được dạy cách chào theo nghi lễ rất bài bản. Họ chào sư phụ, chào võ đường và chào khán giả. Nhưng khi bước lên sàn đấu quốc tế, đối thủ của họ không phải là một khán giả biết tôn trọng nghi lễ. Đối thủ là một người đã ăn ngủ cùng thất bại, đã quen với việc trúng đòn, và đã biết rằng trận đấu chỉ thực sự bắt đầu từ hiệp thứ hai. Lỗ hổng mà tôi thấy không phải là thiếu kỹ thuật, mà là thiếu sự mô phỏng đúng áp lực thật của trận đấu trong quá trình tập luyện. Lỗ hổng thứ hai: hệ thống dữ liệu của võ thuật Việt Nam gần như không tồn tại ở cấp độ phòng trào. Tôi tin dữ liệu, nhưng tôi viết về những gì dữ liệu không thể đo. Tuy nhiên, nếu chúng ta không có một nền tảng dữ liệu cơ bản, chúng ta sẽ không biết điều gì đang thực sự xảy ra trong các trận đấu trong nước. Bóng đá có chỉ số bàn thắng kỳ vọng, có số lần pressing, có PPDA. Quần vợt có tốc độ giao bóng, số lần thắng điểm ở lưới. Nhưng võ thuật đối kháng ở Việt Nam hầu như chỉ dừng ở số hiệp thắng và nhận định của trọng tài. Trong một trận đấu, võ sĩ của chúng ta ra đòn bao nhiêu lần? Anh ta trúng đòn bao nhiêu lần ở hiệp ba? Sau mỗi cú ngã, anh ta mất bao nhiêu giây để đứng dậy hoàn toàn? Không ai ghi lại. Không ai ghi lại thì không ai có thể tìm ra quy luật của sự suy giảm thể lực. Không có quy luật thì không có đấu pháp. Không có đấu pháp thì chúng ta phụ thuộc hoàn toàn vào cảm hứng của võ sĩ trong từng trận đấu. Và cảm hứng thì không bao giờ là một chiến lược bền vững. Tôi nhớ một lần xem một trận bán kết được truyền hình trực tiếp ở Việt Nam. Trận đấu có ba hiệp, và võ sĩ người Việt thắng ở hiệp đầu tiên bằng một cú đá vào giữa khoảng cách. Từ hiệp thứ hai, anh ta bắt đầu lùi dần về phía dây. Không một đồ họa nào trên màn hình cho thấy điều đó. Không một bình luận viên nào nói rằng khoảng cách giữa hai võ sĩ đang co giãn theo một hướng nguy hiểm. Khi thắng cuộc, mọi người nhắc đến cú đá ở hiệp một. Tôi lại ghi chú về khoảng cách ở hiệp hai. Nếu không có cách ghi nhận khoảng cách và tần suất ra đòn, chúng ta sẽ không bao giờ biết chiến thắng hôm đó là sản phẩm của một kế hoạch hay chỉ là một sự may mắn được lặp lại. Lỗ hổng thứ ba: vòng đời của võ sĩ quá ngắn, và kế hoạch dài hạn gần như không có người đứng sau. Huy chương SEA Games là một cột mốc đẹp, nhưng nó đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ huấn luyện. Sau tấm huy chương, võ sĩ trở về với một cuộc sống không có nhiều lựa chọn. Nếu may mắn, họ được giữ lại làm HLV với mức thu nhập khiêm tốn. Nếu không, họ phải tự tìm hướng đi khác. Vài người bỏ nghề, vài người ra nước ngoài thi đấu với một tấm thẻ tạm trú. Xã hội nhớ tên họ trong vài tuần lễ, sau đó quên họ như quên một bản tin thời sự buổi tối. Tôi từng phỏng vấn một cựu võ sĩ đã bỏ thi đấu để chạy xe công nghệ. Anh nói với tôi rằng anh không hối tiếc vì đã thi đấu, chỉ hối tiếc vì anh không biết mình sẽ làm gì sau khi dừng lại. Đứa em trai của anh cũng đang tập võ. Cả nhà anh đều yêu võ, nhưng không thể sống bằng võ. Chúng ta thường ca ngợi ý chí của những võ sĩ nghèo vượt khó. Nhưng sự thật tàn nhẫn hơn: nếu một hệ thống chỉ có thể tạo ra những cá nhân vượt khó, thì hệ thống đó đang đẩy con người vào chỗ khó. Một nền võ thuật muốn lớn mạnh cần tạo ra một tầng lớp chuyên môn có thể sống khỏe trước khi lên sàn đấu. Khi không có tầng lớp đó, người tài năng sẽ bị đốt cháy trước khi kịp trở thành biểu tượng. Với tôi, đằng sau mỗi bàn thua là một quyết định đã bị bỏ qua; đằng sau mỗi tấm huy chương cũng có rất nhiều quyết định đã bị bỏ qua. Quyết định không đầu tư cho huấn luyện viên. Quyết định không xây dựng giải đấu trẻ. Quyết định không tạo ra quỹ bảo trợ sau khi giải nghệ. Những quyết định ấy không hiện lên trên bảng huy chương, nhưng nó hiện lên qua tư thế của võ sĩ khi anh ta đứng dậy sau một trận thua. Có một góc nhìn ngược mà tôi muốn chia sẻ, và nó có thể khiến nhiều người không thoải mái: muốn giữ bản sắc, chúng ta không nên cố bảo tồn võ thuật trong một bảo tàng. Bảo tàng dành cho những thứ đã chết. Võ thuật là thứ đang sống, và một thứ đang sống thì phải thay đổi. Trường hợp của Muay Thái là một ví dụ rõ ràng. Người Thái đã hiện đại hóa võ cổ truyền của họ thành một môn thể thao có luật rõ ràng, có hệ thống truyền thông, có thị trường nội bộ lớn mạnh và có khả năng xuất khẩu huấn luyện viên ra toàn thế giới. Họ không mất đi bản sắc vì họ chấp nhận vay mượn cấu trúc thể thao hiện đại của phương Tây. Bản sắc nằm trong cách họ sử dụng cấu trúc đó, chứ không nằm trong việc họ từ chối thay đổi. Ở Việt Nam, tôi thấy nhiều cuộc tranh luận về việc cần giữ gìn võ cổ truyền hay nhập khẩu Muay Thái như một cuộc chiến giữa hai phe. Tôi không nghĩ đó là một cuộc chiến. Đó là một cơ hội để hỏi: chúng ta muốn dùng võ thuật để làm gì trong thế kỷ này? Nếu câu trả lời là để xây dựng một nền thể thao đối kháng thực sự, thì không có lý do gì để từ chối học hỏi từ bất kỳ nền võ thuật nào trên thế giới. Tôi từng sống ở Nhật Bản và chứng kiến cách người Nhật trân trọng võ đường như một không gian giáo dục. Họ rất nghiêm túc với truyền thống, nhưng họ cũng rất tỉnh táo trong việc tách bạch giữa nghi lễ và thi đấu. Một võ sinh tập Judo vẫn học cách cúi chào, vẫn học cách gấp lại bộ võ phục, nhưng khi bước vào giải đấu, họ được huấn luyện bằng các bài tập hiện đại về thể lực và chiến thuật. Sự kết hợp đó không làm cho Judo mất đi tinh thần Nhật Bản. Trái lại, nó cho phép Judo trở thành một môn thể thao toàn cầu. Với võ thuật Việt Nam, tôi tin chúng ta cũng có thể làm điều tương tự. Nhưng chúng ta chỉ làm được nếu ngừng nhìn võ sĩ như một công cụ để chạy theo thành tích và bắt đầu nhìn họ như một con người cần được trang bị đầy đủ cho một sự nghiệp dài. Trong một trận đấu Muay Thái, khoảnh khắc tôi thường chú ý nhất không phải là cú hạ đo ván. Đó là khoảnh khắc hai võ sĩ nhìn nhau ở góc trung lập khi trọng tài đang tách họ ra. Một người có thể đang giả vờ tự tin, người kia có thể đang tìm cách che giấu cơn đau. Tất cả cảm xúc thật đều nằm trong khoảng lặng đó. Khi ở Việt Nam, tôi từng xem những trận đấu mà chiến thắng được quyết định từ một phán đoán gây tranh cãi của trọng tài. Người hâm mộ hò hét phản đối, liên đoàn đưa ra bản tin giải thích. Nhưng tôi lại nhìn vào khuôn mặt của võ sĩ thua cuộc. Anh ta có vẻ như vừa được giải thoát khỏi một gánh nặng, vì anh ta không cần phải đối mặt với trận tái đấu. Nếu chúng ta không nhìn thấy điều đó, chúng ta sẽ không hiểu vì sao nền võ thuật của chúng ta không thể đi xa. Nó không thiếu đam mê. Nó thiếu một cái nhìn dài về sự nghiệp của con người. Tôi muốn nói đến một cái tên đã khiến nhiều người ở Nhật Bản ngạc nhiên: Bùi Yến Ly. Cô ấy là một võ sĩ Kun Khmer người Việt gốc Khmer, và hành trình của cô không giống những câu chuyện huy chương thông thường. Cô không xuất phát từ một trung tâm huấn luyện quốc gia. Cô mang trong mình một nền văn hóa, một ngôn ngữ, một ký ức cộng đồng. Khi cô thi đấu, tôi không thấy một võ sĩ đang chạy theo thành tích. Tôi thấy một con người đang kể câu chuyện về quê hương bằng chính cơ thể mình. Với tôi, đó là khoảnh khắc võ thuật thực sự chạm vào bản sắc. Nhưng câu hỏi đặt ra không phải là có bao nhiêu Bùi Yến Ly được sinh ra trong một thế hệ. Câu hỏi là có bao nhiêu em nhỏ giống cô được nuôi dưỡng trong một hệ thống đủ an toàn để dám ước mơ trở thành võ sĩ chuyên nghiệp. Nếu tôi phải rút gọn toàn bộ bài viết này vào một ý, tôi sẽ gạch dưới dòng chữ này: bản sắc không được giữ bằng cách tái dựng một đòn cũ, mà bằng cách xây dựng một hệ thống cho phép đòn cũ biến hóa được trong luật chơi mới. Chữ “hệ thống” ở đây bắt đầu từ việc ghi lại dữ liệu từng trận đấu, tiếp đến là đào tạo huấn luyện viên có khả năng đọc trận đấu, và cuối cùng là tạo ra một thị trường để võ sĩ có thể sống bằng nghề. Một khi hệ thống đó tồn tại, bản sắc võ Việt sẽ tự nó nói lên tiếng nói, không cần những bài hùng biện mang tính tôn vinh chiến thắng. Tôi bắt đầu bài viết từ một con số bị bỏ quên. Tôi sẽ kết thúc bằng một câu hỏi không lời giải ngay: nếu một võ sĩ trẻ người Việt thắng một trận đấu ở Thái Lan nhưng sau đó không ai nhớ tên HLV của anh ta, không ai biết anh ta đã chạy bao nhiêu cây số mỗi tuần, không ai hiểu anh ta ăn gì, nghỉ ngơi thế nào, và đến hết mùa giải anh ta âm thầm giải nghệ vì chấn thương kéo dài, thì thứ chúng ta vừa chứng kiến có thực sự là một chiến thắng không? Khi sân đấu sáng đèn, tất cả những gì khán giả nhìn thấy là một cánh tay được giơ lên. Còn với tôi, thứ còn lại sau ánh đèn mới là câu chuyện thật. Người hâm mộ nhớ tỉ số, tôi nhớ biểu cảm của võ sĩ ở giây cuối cùng trước khi trọng tài tuyên bố người thắng cuộc. Biểu cảm ấy nói cho tôi nghe đất nước này đã chuẩn bị cho con người ấy như thế nào, không phải cho một trận đấu, mà cho cả một cuộc đời.