Chuyển nhượng V.League: thiếu hồ sơ, không thiếu tiền

Ở V.League, một bản tin chuyển nhượng đi theo trình tự gần như không đổi. 21 giờ, một fanpage đăng dòng trạng thái ngắn, không ghi nguồn. 22 giờ, ba trang tổng hợp bê nguyên câu chữ, thêm hai chữ "nguồn riêng". Sáng hôm sau, phòng truyền thông câu lạc bộ đăng một tấm ảnh tập luyện, không nhắc gì đến cái tên đang được bàn tán. Đến chiều, câu chuyện rơi khỏi trang nhất, không đính chính, không kết luận.

Trong suốt chuỗi mười tám tiếng đó, ba loại giấy tờ quyết định một thương vụ có thật hay không — giấy chuyển nhượng quốc tế (ITC), hợp đồng lao động, giấy phép lao động — không xuất hiện một lần nào. Người hâm mộ theo dõi thị trường bằng cảm giác, tranh luận bằng cảm giác, và kết luận cũng bằng cảm giác.

Tôi đọc tin chuyển nhượng theo cách khác: tìm ngày hiệu lực, tìm loại hợp đồng, tìm cơ quan cấp phép. Tin đồn chỉ là điểm khởi đầu, điều khoản mới là đích đến.

Cửa sổ chuyển nhượng vận hành bằng giấy tờ

V.League 1 có hai kỳ đăng ký cầu thủ trong năm, một trước mùa và một giữa mùa, mỗi kỳ có hạn chót cứng. Với cầu thủ nước ngoài, thủ tục cộng dồn thành một chuỗi dài: liên đoàn cũ gửi ITC qua hệ thống chuyển nhượng của FIFA, câu lạc bộ mới ký hợp đồng lao động, cơ quan quản lý lao động địa phương cấp giấy phép lao động, rồi mới tới bước đăng ký thi đấu. Chuỗi này tính bằng tuần. Không có cách nào nén nó xuống còn vài ngày, kể cả khi câu lạc bộ đã thỏa thuận xong với cầu thủ từ lâu.

Quy định về số cầu thủ nước ngoài được đăng ký thay đổi theo từng mùa và từng giải. Bất kỳ thống kê nào được trích dẫn mà không kèm mùa giải cụ thể đều nên bị đặt dấu hỏi, kể cả khi nó xuất hiện trên một trang tin lớn và được dẫn lại nhiều lần.

Ở đây lộ ra khoảng trống lớn nhất: bóng đá Việt Nam không có cơ sở dữ liệu công khai ghi lại phí chuyển nhượng, thời hạn hợp đồng, loại giao dịch (vĩnh viễn hay cho mượn), ngày hiệu lực. Người hâm mộ có rất nhiều tin, và gần như không có dữ liệu để kiểm chứng chéo. Mọi tranh luận về một thương vụ vì thế đều bắt đầu từ một giả định không được nêu ra, và kết thúc ở một kết luận không ai chịu trách nhiệm.

Chuỗi thông tin có năm tầng, tầng thứ sáu bị bỏ trống

Tầng một là người đưa tin đầu tiên, thường ẩn danh, thường có quan hệ với một người đại diện hoặc một nhân viên câu lạc bộ. Tầng hai là các trang tổng hợp, sống bằng tốc độ. Tầng ba là báo chính thống, dẫn lại kèm một câu "chưa có xác nhận từ câu lạc bộ". Tầng bốn là câu lạc bộ, phủ nhận hoặc im lặng. Tầng năm là người hâm mộ, người phải tự quyết định tin ai.

Tầng thứ sáu — hồ sơ — không tồn tại. Không ai lưu bản gốc, nên không ai đối chiếu được. Một tin sai không bị ghi nhận là sai; nó chỉ trôi đi, và người đưa tin không mất gì. Cơ chế khuyến khích ở đây nghiêng hẳn về phía nói trước: nói đúng thì được nhớ, nói sai thì không ai truy.

Hệ quả tài chính rõ nhất nằm ở tiền đào tạo, không nằm ở giá chuyển nhượng. Quy chế chuyển nhượng của FIFA quy định cơ chế đào tạo trẻ và cơ chế liên đới: khi một cầu thủ chuyển nhượng quốc tế, một phần phí được phân bổ ngược về các câu lạc bộ đã đào tạo anh ta trong giai đoạn từ 12 đến 23 tuổi, với phần liên đới tiêu chuẩn 5% chia theo số năm. Muốn đòi được khoản đó, câu lạc bộ phải chứng minh được ai đã đào tạo, trong bao lâu, từ ngày nào đến ngày nào, bằng giấy tờ chứ không bằng lời kể.

Điểm mù lớn nhất của bóng đá Việt Nam nằm ở những khoản tiền đào tạo không ai đứng ra đòi, vì không ai giữ hồ sơ đủ để đòi.

Những trung tâm có hệ thống lưu trữ tốt như PVF, HAGL hay Viettel là bên hưởng lợi rõ ràng nhất nếu cơ chế này được thực thi đầy đủ. Ở chiều ngược lại, một câu lạc bộ nhỏ đào tạo ba năm rồi mất cầu thủ vào tay một học viện lớn hơn sẽ chẳng nhận được gì, đơn giản vì không có hồ sơ gửi đi.

Nhiều năm xem lại băng ghi hình các trận ở V.League và các giải khu vực, tôi để ý một chi tiết ít ai nhắc: cầu thủ ngoại đến muộn thường chỉ để lại hai hoặc ba trận có băng hình đủ dài trước khi hợp đồng được gia hạn hoặc thanh lý. Người ta đánh giá bằng hai hoặc ba trận đó, rồi viết về anh ta như thể đã theo dõi cả mùa. Băng hình cũ không nói dối, chỉ có người xem vội mới hiểu sai.

Cùng lúc, tranh luận công khai về ngoại binh gần như chỉ xoay quanh số lượng nên tăng hay nên giảm. Ràng buộc thật nằm ở thời gian giấy tờ. Một câu lạc bộ biết mình cần tiền đạo từ tháng Mười, nhưng chỉ chốt được người vào tuần cuối của kỳ đăng ký, thường phải trả cao hơn và thường nhận về cầu thủ mà không câu lạc bộ nào khác còn chỗ. Khoản chênh đó không xuất hiện trong bất kỳ báo cáo nào, vì nó nằm trong một bản hợp đồng không được công bố.

Góc nhìn ngược: quy định công bố quyết định giá trị thị trường

Cách giải thích quen thuộc là V.League thiếu tiền và thiếu tuyển trạch viên giỏi. Cả hai đều đúng một phần, và cả hai đều không giải thích được vì sao một câu lạc bộ có ngân sách gấp ba đối thủ vẫn mua hớ.

Nhìn sang Nhật Bản, nơi tôi làm việc, J.League công bố danh sách đăng ký cầu thủ, và mỗi thương vụ được ghi rõ loại giao dịch: chuyển nhượng vĩnh viễn, cho mượn, hay chuyển tạm thời, kèm ngày hiệu lực. Bóng đá Nhật không công bố vì giàu; họ công bố vì quy định buộc phải thế. Quy định sinh ra dữ liệu, dữ liệu sinh ra thị trường, và thị trường sinh ra mức giá mà cả hai bên đều hiểu.

Ở chiều ngược lại, khi hồ sơ không bắt buộc, mọi thứ được định giá bằng quan hệ. Một cầu thủ trẻ đáng giá bao nhiêu phụ thuộc vào việc ai là người giới thiệu anh ta, chứ không phụ thuộc vào số phút thi đấu. Không có điều khoản nào vô nghĩa, chỉ có kẻ đọc lướt. Trong một hệ thống không ai đọc kỹ, sai sót nhỏ nhất trong bản in phụ lục cũng là cánh cửa lớn nhất — cho người hiểu luật, và cho cả người muốn lách luật.

Điều gì sẽ xảy ra nếu có một trang đăng ký công khai

Một trang đăng ký công khai, cập nhật theo tuần, ghi rõ ngày hiệu lực và loại giao dịch, sẽ không làm bóng đá Việt Nam giàu lên trong một mùa. Nó sẽ làm được việc khác: rút cạn nhiên liệu của nền kinh tế tin đồn. Khi thông tin cơ bản có sẵn, người đưa tin buộc phải thêm giá trị, chứ không chỉ thêm tốc độ.

Và khi hồ sơ được lưu, câu lạc bộ nhỏ có cơ hội đòi lại phần mình đã bỏ công đào tạo. Đó là khoản tiền không cần nhà tài trợ mới, không cần cổ đông mới, chỉ cần một thư mục được sắp xếp đúng.

Bóng đá Việt Nam đã quen tranh luận về việc mua ai. Câu hỏi khó hơn, và ít được hỏi hơn: ai đang giữ giấy tờ của thương vụ đó, và trong bao lâu nữa thì những giấy tờ ấy biến mất?