Báo cáo trống và bài toán dữ liệu của bóng đá Việt Nam

Đó là một buổi chiều thứ Ba ở Munich, tôi nhận được email từ một cộng tác viên trẻ tại TP.HCM. File PDF dài 20 trang, tựa đề "Phân tích chiến thuật trận đấu – Báo cáo chuyên sâu". Tôi mở ra, lướt qua từng trang. Không có tên đội, không tên cầu thủ, không thông số. Trang nào cũng chỉ có một ký hiệu lặp lại: N/A. Không một con số, không một sự kiện, không một nhận định nào có thể gọi là phân tích. Tôi tưởng lỗi kỹ thuật, kiểm tra lại file, hỏi lại người gửi. Anh ta xác nhận: không phải lỗi, không có dữ liệu. Đó là một bản báo cáo hoàn toàn trống rỗng, nhưng lại được trình bày trong một khung logic đẹp đẽ, đầy đủ các mục từ meta đến tài chính, từ đội hình đến rủi ro. Sau khi ngỡ ngàng vài phút, tôi bỗng thấy nó giống một tấm gương phản chiếu hiện trạng bóng đá Việt Nam: rất nhiều thứ được tạo ra để trông có vẻ chuyên nghiệp, nhưng không có chất liệu thực bên trong. Việt Nam là một trong những nền bóng đá phát triển nhanh nhất Đông Nam Á về thành tích. Đội tuyển quốc gia vô địch AFF Cup hai lần trong bốn năm, U23 chạm trận chung kết U23 châu Á, các CLB bắt đầu góp mặt đều đặn tại AFC Champions League. Nhưng thành công đó được xây dựng trên một nền móng mong manh: không có hệ thống dữ liệu thể thao quốc gia. Hỏi bất cứ kỹ thuật viên nào ở V-League về chỉ số pressing hiệu quả, quãng đường di chuyển, hay tỷ lệ thắng tranh chấp tay đôi của đội nhà, bạn gần như chắc chắn sẽ nhận được một cái nhún vai. Các đội bóng dựa vào con mắt của HLV, vào cảm quan của các tuyển trạch viên có kinh nghiệm, vào những băng ghi hình mà phóng viên truyền hình quay được. Không ai phủ nhận trực giác tạo nên thiên tài, nhưng trực giác là thứ không thể tái tạo, không thể kiểm định và không thể truyền lại. Trong khi đó, dữ liệu lại là thứ có thể lặp lại, kiểm tra và cải thiện theo thời gian. Và ở một nền bóng đá có nguồn lực hạn chế như Việt Nam, chính sự thiếu vắng dữ liệu đang khiến chúng ta tụt lại phía sau so với Thái Lan, Nhật Bản hay Hàn Quốc, nơi phân tích số liệu đã trở thành một vị trí chính thức trong ban huấn luyện. Tôi đã dành bảy năm làm việc với bóng rổ và esports, và trong suốt thời gian đó, điều tôi học được là: dữ liệu không phải là thứ xa xỉ, nó là ngôn ngữ nền tảng. Khi theo dõi một trận đấu tại giải bóng rổ nhà nghề, tôi có thể biết chính xác cầu thủ nào nên ra sân trong 5 phút cuối dựa trên chỉ số phòng thủ. Khi chuyển sang phân tích esports, tôi áp dụng cùng tư duy đó để đánh giá tuyển thủ dự bị mà mọi người thường bỏ qua. Và tôi nhận ra rằng, nếu ngành thể thao Việt Nam có một nền văn hóa dữ liệu như vậy, một cộng tác viên trẻ ở TP.HCM sẽ không bao giờ có thể gửi cho tôi một bản báo cáo trống rỗng và nói rằng "không có gì để phân tích". Hãy xem xét một tình huống một trong những trận đấu mà Việt Nam để thua ngược ở phút cuối. Hiệp một, đội chơi tốt và dẫn 1-0. Sang hiệp hai, đối thủ đẩy cao đội hình, gây sức ép liên tục và ghi liền hai bàn. Truyền thông, và cả một bộ phận người hâm mộ, sẽ đổ lỗi cho hàng thủ hoặc thủ môn. Nhưng một bảng dữ liệu thời gian thực sẽ cho thấy câu chuyện khác: quãng đường chạy của hai tiền vệ trung tâm tụt 20% từ phút 60 đến 75, tỷ lệ chuyền bóng chính xác trong một phần ba sân đối phương giảm từ 78% xuống 54%, và số lần thắng tranh chấp tay đôi ở khu vực giữa sân giảm một nửa. Vấn đề không phải hậu vệ, mà là hàng tiền vệ đã không còn đủ thể lực để bảo vệ trước hàng phòng ngự. Nếu HLV nhận được tín hiệu đó từ một trợ lý phân tích chỉ sau 10 phút sức ép đầu tiên, ông có thể thay người sớm, điều chỉnh đội hình, hoặc yêu cầu đội nhà chủ động phá bóng. Thay vào đó, chúng ta trông chờ vào cảm giác của HLV trên băng ghế chỉ đạo, người đang ở trung tâm của áp lực khán đài, trọng tài và tỷ số đang bị đe dọa. Khi ánh đèn sân khấu tắt, những con số bắt đầu lên tiếng, nhưng ở Việt Nam, hầu như không có ai lắng nghe chúng. Tôi ghi nhận một sự mỉa mai: các CLB Việt Nam không thiếu tiền để mua ngoại binh hay trả lương cho ngôi sao, nhưng lại rất ngại chi một khoản nhỏ cho một nhà phân tích dữ liệu. Trong khi đó, mỗi mùa giải, hàng chục cầu thủ trẻ bị đào thải chỉ vì "không đạt yêu cầu chuyên môn" theo cảm nhận của HLV, mà không ai có một bảng thống kê cụ thể để biết liệu cậu ấy có thể trở thành một cầu thủ tốt hơn sau hai năm nữa. Ngay cả những ngôi sao lớn nhất như Nguyễn Quang Hải, Nguyễn Hoàng Đức, cũng thường được đánh giá qua những pha bóng lung linh thay vì qua thống kê tổng hợp. Số liệu không biết nói dối, chỉ có cách diễn giải mới phản bội. Nhưng khi không có số liệu, chúng ta còn không có thứ gì để phản bội. Điều đó tệ hơn nói dối, vì nó khiến mọi quyết định đều trở nên vô nghĩa. Nhiều người sẽ lập luận rằng áp dụng phân tích dữ liệu vào một giải đấu có trình độ như V-League là "đao to búa lớn", không cần thiết, vì trình độ cầu thủ còn thấp. Tôi cho rằng lập luận này đi ngược với logic. Chính ở một giải đấu nơi các đội bóng có chất lượng tương đối đồng đều, dữ liệu lại càng trở thành lợi thế quyết định. Một đội bóng mạnh hơn đối thủ đến mức có thể thắng mà không cần phân tích thì dữ liệu không quan trọng. Nhưng ở V-League, nơi một bàn thắng ở phút 90 có thể đưa đội từ vị trí thứ 8 lên thứ 5, việc nhận diện đúng điểm yếu của đối thủ từ số liệu là cách hiệu quả nhất để tạo ra khác biệt. Tệ hơn, người ta thường khoác lên mình sự lười biếng bằng những lý do vĩ mô: "điều kiện chưa chín muồi", "hệ thống đào tạo trẻ đã lỗi thời". Thực ra, chỉ cần một laptop, một phần mềm bảng tính, và một người biết xem bóng đá một cách có phương pháp là đã có thể tạo ra một bản báo cáo không bị trống rỗng. Ta thường tìm ngôi sao ở nơi quá sáng, mà quên rằng bóng tối cũng có hình hài. Bóng tối ở đây chính là lớp bụi phủ trên những dữ liệu thô nằm rải rác trong từng trận đấu, không ai thu thập, không ai xử lý. Hãy quay lại email tôi nhận được. Người cộng tác viên trẻ không bịa dữ liệu, anh ấy thành thật để trống tất cả. Sự thành thật đáng quý, nhưng nó là một lời buộc tội với cả hệ thống. Một nền bóng đá muốn phát triển bền vững không thể mãi dựa vào "ăn xổi", không thể mãi dùng danh tiếng của HLV nổi tiếng để thay thế cho phân tích. Chức vô địch được viết trước trên trang giấy, chỉ là ít người đọc được thứ tiếng đó. Và thứ tiếng đó, rất có thể, sẽ được viết bằng dữ liệu. Vậy nên, câu hỏi không phải là "khi nào bóng đá Việt Nam có phòng phân tích dữ liệu", mà là "khi nào chúng ta ngừng gửi những bản báo cáo trống rỗng cho nhau và bắt đầu hỏi vì sao nó trống". Cổng dữ liệu đang mở, nhưng chỉ cho những ai chịu bước vào. Còn hiện tại, có lẽ chúng ta vẫn đang đứng ngoài cổng.