Bi-a carom Việt Nam: Huy chương đã có, dữ liệu vẫn còn bỏ ngỏ

Trong nhà thi đấu ở Bình Dương, ở ván đấu quyết định của một kỳ giải thế giới, cơ thủ Việt Nam cúi người, đặt cơ, và cả khán đài nín thở. Sau cú đánh cuối, tiếng vỗ tay vỡ ra như sóng. Truyền thông ghi lại khoảnh khắc ấy bằng vài dòng: chiến thắng, vinh quang, lịch sử. Còn tôi, khi ngồi lại sau lúc ánh đèn tắt, điều khiến tôi băn khoăn nằm ở chỗ trống. Chúng ta có một tấm huy chương, nhưng chưa có một bảng dữ liệu đủ dày để giải thích vì sao cú thủ ấy thắng và cú thủ kia thua.

Vị thế của Việt Nam trong làng bi-a carom thế giới đã được xác lập bằng huy chương. Bao Phương Vinh từng bước lên ngôi vô địch thế giới nội dung 3 băng, Trần Quyết Chiến ghi dấu ở nhiều kỳ World Cup, và một thế hệ cơ thủ trẻ liên tục góp mặt ở các vòng knock-out quốc tế. Nhà thi đấu Bình Dương đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của các giải đấu lớn. Những thành tích ấy đủ để khẳng định một nền bi-a đang lên. Nhưng chính vì đang lên, chúng ta cần nhìn thẳng vào phần nền móng phía dưới.

Bi-a carom khác bóng đá ở một điểm căn bản: đây là môn thể thao của những chỉ số có thể đo được gần như tuyệt đối. Mỗi ván đấu được ghi lại bằng số lượt cơ, hiệu suất trung bình, chuỗi điểm dài nhất và số lần kết thúc ván trong một lượt cơ. Một cơ thủ giỏi không dừng ở việc thắng, mà thắng với hiệu suất ổn định qua nhiều giải. Đây là mảnh đất màu mỡ cho phân tích dữ liệu, và cũng là nơi chúng ta đang để trống.

Điều đáng lo không nằm ở việc thiếu một vài con số, mà ở việc thiếu một hệ thống ghi nhận đủ chuẩn để những con số ấy có thể so sánh qua nhiều năm. Khi tôi thử tìm lại dữ liệu của một cơ thủ Việt Nam qua ba mùa giải, tôi nhận được những bảng ghi chắp vá: giải này có thống kê hiệu suất, giải kia chỉ có kết quả chung cuộc, và phần lớn các trận vòng loại không được lưu lại chi tiết. Muốn đánh giá một tay cơ có thật sự tiến bộ hay chỉ đang gặp một tuần may mắn, tôi cần dữ liệu của cả chuỗi giải. Chuỗi ấy không tồn tại.

Sự hồ nghi không phải để phủ nhận, mà để khoan sâu thêm trước khi công bố một phát hiện. Tôi học được điều này từ những năm theo dõi bóng đá trẻ: một cầu thủ ghi bốn bàn ở một kỳ giải lớn chưa chắc đã là ngôi sao, nếu ta không đối chiếu với cả mùa giải. Trong bi-a, nguyên tắc ấy còn khắt khe hơn. Một cơ thủ có thể thắng một giải nhờ vài chuỗi điểm dài, nhưng hiệu suất trung bình cả giải mới là thước đo thật. Nếu chỉ nhìn vào chiếc cúp, ta đang đọc phần nổi của tảng băng.

Phần chìm gồm những gì? Ở carom, một ván đấu có thể kéo dài hàng giờ, và người thắng thường là người giữ được nhịp độ đều đặn nhất, không phải người có cú đánh đẹp nhất. Dữ liệu về nhịp độ, về tỷ lệ thành công của những cú đánh khó, về cách một cơ thủ xử lý khi bị dẫn điểm, đều nằm trong vùng mà các bảng thống kê hiện tại chưa chạm tới. Chúng ta biết ai vô địch, nhưng hiếm khi biết vì sao.

Tôi đã dành nhiều buổi tối xem lại các trận carom được phát lại trên mạng, tự bấm giờ từng lượt cơ và ghi lại số lần một cơ thủ để mất lượt vì những lỗi nhỏ. Công việc ấy tốn thời gian, nhưng nó cho tôi thứ mà bảng điểm không cho: một bức tranh về độ ổn định. Và điều tôi nhận ra khiến tôi bớt hào hứng với những lời ca ngợi nhanh chóng. Một số cơ thủ được tung hô sau một giải thắng lại có hiệu suất dao động rất mạnh giữa các trận, trong khi vài gương mặt ít tên tuổi giữ được sự đều đặn đáng nể.

Bảng tính có trước cả giấc mơ. Tôi không vẽ tương lai, tôi chỉ đo lớp bụi thời gian đang phủ lên từng chỉ số. Nếu Việt Nam muốn duy trì vị thế ở đỉnh cao, việc xây một hệ thống dữ liệu bi-a bài bản là bước đi cần thiết. Các liên đoàn bi-a mạnh trên thế giới đều có cơ sở dữ liệu trận đấu chi tiết, cho phép phân tích đối thủ trước giải, theo dõi phong độ dài hạn và phát hiện tài năng trẻ. Chúng ta có huy chương, nhưng đang phân tích bằng ký ức và bằng cảm giác.

Ở đây xuất hiện một góc nhìn trái chiều đáng cân nhắc. Nhiều người cho rằng bi-a là môn của cảm giác, của tay cơ và sự thăng hoa trong khoảnh khắc, nên dữ liệu không quan trọng bằng ở bóng đá. Tôi không đồng ý, nhưng tôi cũng không phủ nhận vai trò của cảm giác. Cảm giác là thứ đưa một cơ thủ đến cú đánh quyết định. Nhưng cảm giác không thể giúp một nền thể thao lập kế hoạch cho mười năm tới. Khoảnh khắc thăng hoa có thể lặp lại với một cá nhân, nhưng không thể lặp lại với cả một thế hệ nếu thiếu quy trình.

Rủi ro lớn nhất của việc thiếu dữ liệu là chúng ta dễ nhầm may mắn với năng lực. Một cơ thủ vô địch nhờ nhánh đấu thuận lợi sẽ được đối xử như một nhà vô địch thật sự, và điều đó có thể dẫn đến những đầu tư sai chỗ. Ngược lại, một tài năng trẻ có hiệu suất tốt nhưng chưa có cúp sẽ bị bỏ qua, vì không có bảng dữ liệu nào đủ thuyết phục để giới thiệu cậu ấy với những người làm quản lý. Trong bóng đá, tôi từng chứng kiến đúng kịch bản này, và nó khiến tôi luôn kiểm tra lại mọi con số trước khi tin.

Sáu năm trước, tôi từng lập một bảng theo dõi hàng chục cầu thủ trẻ bằng tay, chỉ vì không tìm được dữ liệu có sẵn. Bảng tính ấy về sau giúp tôi nhận ra một cầu thủ bị lãng quên sau chấn thương. Kinh nghiệm ấy dạy tôi rằng công cụ thô sơ vẫn hơn sự mù mờ, nhưng công cụ thô sơ không thể thay thế một hệ thống. Bi-a Việt Nam đang ở đúng điểm giao ấy: đủ thành tích để tự tin, nhưng chưa đủ dữ liệu để tự hiểu mình.

Tôi không viết để ca ngợi cơ thủ. Tôi viết để lưu giữ những lớp trầm tích mà họ để lại trên bàn bi-a. Một nền thể thao trưởng thành được đo bằng số cúp trong phòng truyền thống, và cả bằng khả năng trả lời câu hỏi vì sao nó thắng và sẽ thắng tiếp bằng cách nào.

Vậy điều gì sẽ khiến tôi đổi ý? Nếu trong vài mùa tới, các giải trong nước công bố đầy đủ chỉ số từng trận, và một nhóm phân tích độc lập bắt đầu đối chiếu chúng, tôi sẽ tin rằng nền bi-a Việt Nam đang xây nền móng thật. Còn nếu những tấm huy chương tiếp tục đến mà phía sau vẫn là những khoảng trống dữ liệu, tôi vẫn sẽ ngồi lại sau khi ánh đèn tắt, tự hỏi mình đang nhìn thấy một nền thể thao trưởng thành, hay chỉ là những khoảnh khắc đẹp được ghi lại rồi lãng quên.