Dưới lớp bụi của đường chạy: Điền kinh trẻ Việt Nam và bài toán đãi cát tìm vàng

Trong buổi chiều cuối của giải điền kinh trẻ toàn quốc, khi khán đài đã vãn người và chỉ còn vài nhóm huấn luyện viên ngồi lại ghi chép, một vận động viên mười sáu tuổi bước vào vạch xuất phát nội dung bốn trăm mét rào. Cậu đến từ một huyện miền núi phía Bắc, không có huấn luyện viên riêng, không có giày đinh chuyên dụng. Cậu về thứ bảy trong tổng số tám vận động viên dự tranh. Không ai trên khán đài nhớ tên cậu.

Nhưng có một chi tiết khiến tôi phải dừng lại. Trong hai trăm mét cuối, khi những vận động viên dẫn đầu bắt đầu hụt nhịp ở mét thứ ba trăm hai mươi, cậu bé miền núi vẫn giữ nguyên tốc độ. Thời gian của cậu gần như không đổi giữa hai vòng chạy. Trong môn chạy rào, đó là dấu hiệu của một nền tảng thể lực hiếm gặp, thứ mà không một bảng thành tích nào ghi lại.

Có những viên ngọc không nằm trên đỉnh bảng xếp hạng, mà nằm dưới lớp bụi của những lần về đích không ai nhớ.

Điền kinh Việt Nam đang đứng ở đâu

Điền kinh là môn thể thao nền tảng của mọi nền thể thao quốc gia. Nhưng ở Việt Nam, nó thường đứng sau bóng đá trong cả sự chú ý của công chúng lẫn nguồn lực đầu tư. Tại các kỳ SEA Games gần đây, điền kinh vẫn là môn mang về nhiều huy chương nhất cho đoàn thể thao Việt Nam, nhưng phần lớn số huy chương đó đến từ một nhóm nhỏ vận động viên đã thành danh, nhiều người đã bước qua tuổi ba mươi.

Khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và phần còn lại của làng điền kinh Việt Nam là một vấn đề cấu trúc. Khi một vận động viên hàng đầu giải nghệ, người thay thế thường không đến từ một hệ thống đào tạo trẻ được quy hoạch bài bản, mà đến từ may mắn của một cá nhân bùng nổ. Đây chính là điểm mà tôi muốn soi đèn vào.

Trong mười sáu năm theo dõi các lứa vận động viên trẻ, tôi nhận ra một nghịch lý: các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, những nơi có điều kiện cơ sở vật chất nghèo nhất, lại thường sản sinh ra những vận động viên sức bền tốt nhất. Lý do rất đơn giản. Trẻ em ở những vùng đó đi bộ đường dài, leo dốc và lao động chân tay từ nhỏ. Nền tảng thể lực của các em được xây dựng một cách tự nhiên, không qua giáo án.

Vấn đề nằm ở chỗ: không ai đo lường nền tảng đó. Không có hệ thống nào ghi lại chỉ số của một cậu bé chạy bộ năm cây số tới trường mỗi ngày.

Cấu trúc giải đấu và con đường lên tuyển

Ở Việt Nam, một vận động viên điền kinh trẻ phải đi qua nhiều tầng giải đấu để lọt vào mắt nhà tuyển trạch. Cấp cơ sở có các giải học sinh, sinh viên. Cấp tỉnh có các giải vô địch trẻ. Cấp quốc gia có giải trẻ toàn quốc và giải vô địch quốc gia. Con đường này nghe có vẻ rõ ràng, nhưng trên thực tế nó đầy rẫy những khoảng trống.

Nhiều tỉnh không tổ chức giải trẻ thường xuyên vì thiếu kinh phí. Một số tỉnh chỉ cử vận động viên tham dự giải quốc gia khi đã có sẵn thành tích, khiến những vận động viên chưa được phát hiện không bao giờ có cơ hội xuất hiện. Và ngay cả khi một vận động viên lọt vào giải trẻ toàn quốc, việc được chọn vào đội tuyển quốc gia vẫn phụ thuộc vào một số ít suất, thường dành cho những vận động viên đã có thành tích từ trước.

Kết quả là một vòng luẩn quẩn: để được phát hiện, bạn cần thành tích; để có thành tích, bạn cần được đầu tư; để được đầu tư, bạn cần được phát hiện.

Chiếc xẻng của tôi là dữ liệu

Tôi bắt đầu áp dụng phương pháp của mình cho điền kinh Việt Nam từ vài năm trước. Thay vì chờ đợi bảng thành tích của các giải chính thức, tôi xây dựng một bộ chỉ số riêng, tập trung vào tốc độ suy giảm theo từng đoạn chạy. Với môn chạy cự ly trung bình và dài, chỉ số quan trọng nhất không phải thời gian về đích, mà là độ lệch giữa đoạn chạy đầu và đoạn chạy cuối.

Một vận động viên về đích với thời gian tốt nhưng tốc độ giảm mạnh ở đoạn cuối là một vận động viên đã chạm trần. Ngược lại, một vận động viên về đích với thời gian khiêm tốn nhưng giữ được tốc độ ổn định qua các đoạn là một vận động viên còn nhiều dư địa phát triển. Chỉ số này không nằm trong bất kỳ bảng xếp hạng chính thức nào, nhưng nó cho tôi biết ai thực sự đáng để đầu tư.

Chiếc xẻng của tôi là dữ liệu, và các chỉ số đo lường là thước đo không bao giờ biết nói dối.

Trở lại với cậu bé chạy rào về thứ bảy. Nếu chỉ nhìn thời gian, cậu không có gì đáng chú ý. Nhưng khi tôi tách thời gian của cậu thành bốn đoạn một trăm mét, một bức tranh khác hiện ra. Đoạn đầu của cậu chậm hơn nhóm dẫn đầu khoảng một giây rưỡi, một khoảng cách lớn ở cự ly này. Nhưng đến đoạn thứ ba, khoảng cách thu hẹp xuống còn nửa giây, và ở đoạn cuối, cậu thực tế chạy nhanh hơn hai trong số ba vận động viên về đích trước mình.

Nói cách khác, vấn đề của cậu bé không phải là thể lực. Vấn đề là kỹ thuật xuất phát và kỹ thuật vượt rào ở giai đoạn đầu, những thứ có thể sửa được bằng huấn luyện. Nền tảng thể lực của cậu thì gần như đã có sẵn.

Điều đáng chú ý là cậu bé không hề được huấn luyện bài bản. Cậu tập chạy rào trên một đường chạy đất ở địa phương, với những chiếc rào tự chế. Kỹ thuật vượt rào của cậu, nếu nhìn bằng mắt thường, khá thô. Nhưng thứ tôi quan tâm không phải là kỹ thuật hiện tại, mà là khả năng học hỏi. Một vận động viên có nền tảng thể lực tốt và tinh thần học hỏi sẽ tiến bộ rất nhanh khi được đặt vào môi trường huấn luyện đúng.

Góc nhìn ngược: Cái bẫy của những tấm huy chương trẻ

Có một cái bẫy mà làng thể thao Việt Nam mắc phải nhiều lần. Đó là đánh đồng thành tích ở lứa tuổi trẻ với tiềm năng ở cấp độ trưởng thành. Một vận động viên mười lăm tuổi giành huy chương vàng giải trẻ thường được tung hô như một tài năng thế hệ. Nhưng phần lớn những tấm huy chương đó được quyết định bởi sự phát triển thể chất sớm. Vận động viên dậy thì sớm có lợi thế rõ rệt ở lứa tuổi thiếu niên, nhưng lợi thế đó biến mất khi các vận động viên khác đuổi kịp về mặt sinh học.

Trong khi đó, những vận động viên phát triển muộn, như cậu bé chạy rào của tôi, thường bị bỏ qua ở lứa tuổi trẻ vì không đủ sức cạnh tranh. Họ bị loại khỏi các đội tuyển, mất suất tập huấn, và trong nhiều trường hợp, rời bỏ thể thao trước khi cơ thể họ kịp trưởng thành.

Đây là điểm mù lớn nhất của hệ thống. Chúng ta đang thưởng cho tốc độ trưởng thành sinh học, không phải cho tiềm năng phát triển dài hạn.

Mô hình đánh giá tài năng hiện tại cũng bộc lộ một hạn chế khác. Nó đánh giá rất cao tiềm năng của một vận động viên dựa trên các chỉ số thể chất đơn lẻ như chiều cao, sải tay hay thành tích cá nhân tốt nhất, nhưng lại đánh giá thấp những yếu tố khó đo lường như khả năng chịu đựng áp lực, kỷ luật tập luyện và sự hòa nhập với môi trường đội tuyển. Trong nhiều trường hợp tôi từng theo dõi, một vận động viên có chỉ số thể chất hào nhoáng thất bại hoàn toàn ở cấp độ quốc tế vì không chịu được cường độ tập luyện, trong khi một vận động viên có chỉ số khiêm tốn hơn lại tiến xa nhờ khả năng học hỏi và thích nghi.

Rủi ro nằm ở đâu

Khi đánh giá một tài năng trẻ, tôi luôn xem xét ba nhóm rủi ro. Nhóm thứ nhất là rủi ro thể chất: nguy cơ chấn thương, đặc biệt ở những vận động viên được đẩy lên thi đấu cường độ cao khi cơ thể chưa phát triển hoàn thiện. Nhóm thứ hai là rủi ro tâm lý: áp lực thành tích ở tuổi thiếu niên có thể phá hủy động lực dài hạn. Nhóm thứ ba là rủi ro hệ thống: thiếu nguồn lực, thiếu huấn luyện viên chất lượng, và thiếu con đường sự nghiệp rõ ràng sau khi vận động viên rời khỏi lứa trẻ.

Với cậu bé chạy rào, rủi ro lớn nhất không phải là thể chất. Rủi ro lớn nhất là cậu sẽ không bao giờ được phát hiện. Cậu sống ở một huyện miền núi, cách trung tâm huấn luyện quốc gia hàng trăm cây số. Nếu không có ai ghi lại chỉ số của cậu, cậu sẽ tiếp tục về thứ bảy ở các giải trẻ, rồi rời bỏ đường chạy khi công việc mưu sinh lấn át.

Câu chuyện về những bản đồ bị chôn vùi

Tôi từng trải qua một mùa hè đại dịch khi mọi giải đấu bị đình hoãn. Khoảng thời gian đó dạy tôi rằng: thứ bị chôn vùi nhất đôi khi là thứ sáng rõ nhất. Khi không có giải đấu để theo dõi, tôi quay lại xem hàng trăm băng ghi hình các giải trẻ trong nhiều năm, ghi chép từng vận động viên theo bộ tiêu chí riêng. Kết quả là một danh sách những cái tên chưa từng xuất hiện trên bất kỳ mặt báo nào, nhưng lại sở hữu những chỉ số đáng chú ý.

Áp dụng cách làm đó cho điền kinh Việt Nam, tôi tin rằng có một lớp vận động viên đang bị bỏ quên ở các tỉnh. Họ không thiếu tài năng. Họ thiếu một người ghi chép.

Mọi ngôi sao đều từng là một mảnh ghép nằm sai vị trí trong bản đồ tuyển trạch.

Hệ thống phía sau một vận động viên

Điền kinh là môn thể thao mà thành tích phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng huấn luyện. Một vận động viên chạy cự ly trung bình cần một huấn luyện viên hiểu về giáo án chu kỳ, biết cân bằng giữa khối lượng và cường độ, và biết khi nào cần cho vận động viên nghỉ ngơi. Ở các tỉnh của Việt Nam, số huấn luyện viên đạt tiêu chuẩn đó rất ít. Phần lớn các em được huấn luyện bởi những thầy cô giáo thể dục, những người có tâm huyết nhưng thiếu kiến thức chuyên sâu về sinh lý học thể thao.

Đây là điểm mà tôi cho rằng Việt Nam cần đầu tư nhất. Không phải xây thêm sân vận động, mà là đào tạo thêm huấn luyện viên. Một sân vận động không tạo ra vận động viên. Một huấn luyện viên giỏi thì có.

Giá trị thật của một khoản đầu tư

Trong thể thao, cũng giống như trên thị trường chuyển nhượng, giá trị thật của một khoản đầu tư không nằm ở con số hào nhoáng ban đầu, mà nằm ở những yếu tố người ta vội bỏ qua. Một suất tập huấn dành cho một vận động viên trẻ có thể không mang lại huy chương ngay lập tức. Nhưng nếu vận động viên đó tiếp tục phát triển trong năm đến mười năm, khoản đầu tư sẽ sinh lời gấp nhiều lần.

Vấn đề là hệ thống hiện tại không có đủ kiên nhẫn để chờ đợi. Thành tích được đo bằng chu kỳ giải đấu, không phải bằng vòng đời sự nghiệp của vận động viên.

Câu hỏi về cách chúng ta định nghĩa thành công

Trong thể thao trẻ, chúng ta thường đo thành công bằng số huy chương. Nhưng nếu nhìn vào bức tranh dài hạn, thành công thật sự nằm ở việc một vận động viên có thể duy trì sự nghiệp đỉnh cao trong bao nhiêu năm. Một vận động viên giành huy chương vàng giải trẻ rồi biến mất ở tuổi hai mươi không phải là một thành công. Một vận động viên về thứ bảy ở giải trẻ nhưng vẫn còn thi đấu ở tuổi ba mươi mới là một thành công.

Tôi không đi tìm kho báu ở nơi đèn sáng nhất. Tôi soi đèn vào những góc tối mà người khác bỏ quên.

Suy nghĩ để kết lại

Nếu có một điều tôi muốn mang theo từ buổi chiều hôm đó, đó là câu hỏi: bao nhiêu cậu bé chạy rào về thứ bảy đang chờ một người ghi chép? Điền kinh Việt Nam có thể không thiếu tài năng. Nó chỉ thiếu một hệ thống đủ kiên nhẫn để đào bới. Và đôi khi, việc đào bới bắt đầu từ một hành động nhỏ nhất: một cuốn sổ ghi chép, một chiếc đồng hồ bấm giây, và một người chịu ngồi lại sau khi khán đài đã vãn người.